دکتر مسعود مقدم

در ابتدا باید اشاره نمود با توجه به اینکه بسیاری از تار سازان اواخر دوره قاجار ، زمان سلطنت پهلوی اول و حتی دوم را درک نموده اند نمی توان حد فاصل دقیقی را متصور گردید ؛ در واقع در این بحث از تار سازان اواسط دوره قاجار تا اواسط دوران پهلوی را برسی می نماییم .

با در نظر گرفتن ریشه مشترک تار قفقازی و تار فارسی ( که خود آذریان به آن تار شمیرانی میگویند ) و مقایسه نمونه های موجود از هر دو دسته می توان گفت تار فارسی در سده اخیر بواسطه نبوغ و حس شگرف زیبایی شناسنامه نژاد ایرانی ( و البته هموطنان ارمنی ) با سرعتی عجیب روندی تکاملی هم از نظر صدا دهی و هم از نظر شکل ظاهری را پیمود ( در حالت عادی این تکامل را میبایست قاعدتاً در مدت چند قرن انتظار داشت ) . در حالیکه تار آذربایجانی امروز با نمونه مشابه آن در قرن  گذشته تغییری اساسی ( غیر از تعداد سیم ها و تزئینات ظاهری ) نداشته است .

علت این روند تکاملی سریع تار فارسی در سده اخیر را می توان به طور خلاصه در تحولات سیاسی اجتماعی پی در پی در این سده ( همانند انقلاب مشروطه ، ظهور سلسله پهلوی و ...) و از طرفی آشنایی رو به رشد ایرانیان با فرهنگ غر بی و متعاقب آن ظهور .....................

تار سازان دوره قاجار

دکتر مسعود مقدم

در ابتدا باید اشاره نمود با توجه به اینکه بسیاری از تار سازان اواخر دوره قاجار ، زمان سلطنت پهلوی اول و حتی دوم را درک نموده اند نمی توان حد فاصل دقیقی را متصور گردید ؛ در واقع در این بحث از تار سازان اواسط دوره قاجار تا اواسط دوران پهلوی را برسی می نماییم .

با در نظر گرفتن ریشه مشترک تار قفقازی و تار فارسی ( که خود آذریان به آن تار شمیرانی میگویند ) و مقایسه نمونه های موجود از هر دو دسته می توان گفت تار فارسی در سده اخیر بواسطه نبوغ و حس شگرف زیبایی شناسنامه نژاد ایرانی ( و البته هموطنان ارمنی ) با سرعتی عجیب روندی تکاملی هم از نظر صدا دهی و هم از نظر شکل ظاهری را پیمود ( در حالت عادی این تکامل را میبایست قاعدتاً در مدت چند قرن انتظار داشت ) . در حالیکه تار آذربایجانی امروز با نمونه مشابه آن در قرن  گذشته تغییری اساسی ( غیر از تعداد سیم ها و تزئینات ظاهری ) نداشته است .

علت این روند تکاملی سریع تار فارسی در سده اخیر را می توان به طور خلاصه در تحولات سیاسی اجتماعی پی در پی در این سده ( همانند انقلاب مشروطه ، ظهور سلسله پهلوی و ...) و از طرفی آشنایی رو به رشد ایرانیان با فرهنگ غر بی و متعاقب آن ظهور پدیدههای نوینی چون سینما و تئاتر و کنسرت های موسیقی دانست که باعث گردید انتظارات جدیدی از شکل و صدا دهی آلات موسیقی و از جمله تار ایجاد گردد .

تارهای اوایل و اواسط دوره قاجاریه عمدتاً ظاهری نسبتاً ساده داشته و به نظر می رسد که سازندگان آن بیشتر به کیفیت صدا دهی آن اهمیت می دادند . ارتفاع این سازها اکثراً  کم و حجم کاسه آنان کوچک و دهانه نقاره آنان در مقایسه با دهانه کاسه کوچک و شباهت زیادی با تارهای قفقازی داشته است ( بعنوان نمونه میتوان به عکس آقا غلامحسین همراه با تار خود اشاره نمود ) .

از تار سازان این مقطع زمانی ( اوایل و اواسط دوران قاجاریه ) اطلاعات دقیقی در دیت نداریم .

بجز چند اسم ایوب خان تار ساز ، اسماعیل خان تار ساز ، غلامحسین خان تار ساز ، حاجی محمد کریمخان از اواخر سلطنت قاجار نسل جدیدی از تار سازان چه در تهران و چه در اصفهان و سایر شهرها پا به عرصه ظهور گذاشتند . این دوره را میتوان نقطه عطفی در تاریخ تار سازی دانست .

سازندگان ایندوره با تکیه بر تجارب گذشتگان و نیز تجارب و سلایق شخصی خود سعی در ارایه الگوهای نوین که هم واجد صدا دهی خوب و هم زیبایی ظاهری باشد نمودند .

سر دسته و پیش کسوت این سازندگان استاد بدلیل  تار سازی یعنی استاد فرج الله است که معیارها و اندازه های دقیقی را برای ساخت تار در نظر گرفت و سبک خاص خود در تار سازی را اعمال نمود . در هیمن اوان در محله ارمنی نشین اصفهان یعنی جلفا دسته ای از هنرمندان نجار و ظریف کار ارمنی اقدام به ساخت آلات موسیقی از جمله تار نمودند . این گروه با توجه به فرهنگ و بینش التقاطی شرقی و غربی خود رگه هایی از دید زیبائی  شناسانه کلاسیک اروپا را در ساخت تار به کار بردند و حاصل این عمل ارائه الگوهای نوین و زیبا بود .

بعنوان مثال در شکل مقابل به عنوان  مقایسه تصویری از دهانه یک تار یحیی با دهانه یک تار استاد فرج الله مشاهده می شود که به وضوح می توان دید که دهانه تار استاد فرج الله منطبق بر الگوهای اسلامی و سنتی قدیمی ایران بوده ولی دهانه تار یحیی و اجد ارزشهای زیبائی شناختی کلاسیک اروپا نیز هست .

این نسل از ارامنه با جمع کردن ذوق هنری خود با پشتکار و وجدان کاری ( که از مشخصات بارز این قوم است ) توانستند نمونه هایی بس ارزشمند از سازهای ایرانی را تحویل جامعه هنری بدهند .

از مشاهیر این دسته می توان از یحیی قدیم ( اول ) ، هامبارسون (  عموی  یحیی ثانی ) ، خاچیک ( پدر یحیی ثانی ) یحیی ثانی ( معروف ترین تار ساز تاریخ موسیقی ایران ) ، ملکوم ، آقا گلی اصفهانی ، میگردیچ، زادور و .... نام برد .

به موازات این گروه در تهران نیز سازندگان بنامی همچون سید جلال ، حاجی آقا و پسرانش ( رمضان و علی شاهرخ ) برادران صنعت ( عباس و جعفر که اصلیتاً اصفهانی بوده و سپس ساکن تهران شدند ) ظهور نمودند .

باید دانست اصولاً هر سازنده بنامی در زیر پرو بال و دستگاه نوازنده یا نوازندگان بنامی رشد یافته و بتدریج ساخته ها یش منطبق بر سلایق موسیقی آن استاد نوازنده و شاگردانش می گردد ؛  بعنوان مثال برادران فراهانی ( میرزا عبدالله و آقا حسین قلی ) و شاگردانشان عمدتاً از تارهای استاد فرج الله و الگوهای مشابه استفاده می کردند .

 درویش خان و شاگردانش ( نی داود ، موسی معروفی و.... ) عمدتاً از تارهای یحیی استفاده مینمودند . حاج علی اکبر خان شهنازی و پیروان مکتبش تمایل به استفاده از تارهای ساخت جعفر صنعت را داشته و دارند و کلنل وزیری و پیروانش بیشتر از تارهای ساخت استاد حاجی آقا و فرزندش رمضان شاهرخ استفاده مینمودند .

این ارتباط مداوم بین استادان نوازنده و سازندگان بتدریج باعث رشد کیفی ساخته های آنان می شد .

دکتر مسعود مقدم

در ابتدا باید اشاره نمود با توجه به اینکه بسیاری از تار سازان اواخر دوره قاجار ، زمان سلطنت پهلوی اول و حتی دوم را درک نموده اند نمی توان حد فاصل دقیقی را متصور گردید ؛ در واقع در این بحث از تار سازان اواسط دوره قاجار تا اواسط دوران پهلوی را برسی می نماییم .

با در نظر گرفتن ریشه مشترک تار قفقازی و تار فارسی ( که خود آذریان به آن تار شمیرانی میگویند ) و مقایسه نمونه های موجود از هر دو دسته می توان گفت تار فارسی در سده اخیر بواسطه نبوغ و حس شگرف زیبایی شناسنامه نژاد ایرانی ( و البته هموطنان ارمنی ) با سرعتی عجیب روندی تکاملی هم از نظر صدا دهی و هم از نظر شکل ظاهری را پیمود ( در حالت عادی این تکامل را میبایست قاعدتاً در مدت چند قرن انتظار داشت ) . در حالیکه تار آذربایجانی امروز با نمونه مشابه آن در قرن  گذشته تغییری اساسی ( غیر از تعداد سیم ها و تزئینات ظاهری ) نداشته است .

علت این روند تکاملی سریع تار فارسی در سده اخیر را می توان به طور خلاصه در تحولات سیاسی اجتماعی پی در پی در این سده ( همانند انقلاب مشروطه ، ظهور سلسله پهلوی و ...) و از طرفی آشنایی رو به رشد ایرانیان با فرهنگ غر بی و متعاقب آن ظهور .....................

تار سازان دوره قاجار

دکتر مسعود مقدم

در ابتدا باید اشاره نمود با توجه به اینکه بسیاری از تار سازان اواخر دوره قاجار ، زمان سلطنت پهلوی اول و حتی دوم را درک نموده اند نمی توان حد فاصل دقیقی را متصور گردید ؛ در واقع در این بحث از تار سازان اواسط دوره قاجار تا اواسط دوران پهلوی را برسی می نماییم .

با در نظر گرفتن ریشه مشترک تار قفقازی و تار فارسی ( که خود آذریان به آن تار شمیرانی میگویند ) و مقایسه نمونه های موجود از هر دو دسته می توان گفت تار فارسی در سده اخیر بواسطه نبوغ و حس شگرف زیبایی شناسنامه نژاد ایرانی ( و البته هموطنان ارمنی ) با سرعتی عجیب روندی تکاملی هم از نظر صدا دهی و هم از نظر شکل ظاهری را پیمود ( در حالت عادی این تکامل را میبایست قاعدتاً در مدت چند قرن انتظار داشت ) . در حالیکه تار آذربایجانی امروز با نمونه مشابه آن در قرن  گذشته تغییری اساسی ( غیر از تعداد سیم ها و تزئینات ظاهری ) نداشته است .

علت این روند تکاملی سریع تار فارسی در سده اخیر را می توان به طور خلاصه در تحولات سیاسی اجتماعی پی در پی در این سده ( همانند انقلاب مشروطه ، ظهور سلسله پهلوی و ...) و از طرفی آشنایی رو به رشد ایرانیان با فرهنگ غر بی و متعاقب آن ظهور پدیدههای نوینی چون سینما و تئاتر و کنسرت های موسیقی دانست که باعث گردید انتظارات جدیدی از شکل و صدا دهی آلات موسیقی و از جمله تار ایجاد گردد .

تارهای اوایل و اواسط دوره قاجاریه عمدتاً ظاهری نسبتاً ساده داشته و به نظر می رسد که سازندگان آن بیشتر به کیفیت صدا دهی آن اهمیت می دادند . ارتفاع این سازها اکثراً  کم و حجم کاسه آنان کوچک و دهانه نقاره آنان در مقایسه با دهانه کاسه کوچک و شباهت زیادی با تارهای قفقازی داشته است ( بعنوان نمونه میتوان به عکس آقا غلامحسین همراه با تار خود اشاره نمود ) .

از تار سازان این مقطع زمانی ( اوایل و اواسط دوران قاجاریه ) اطلاعات دقیقی در دیت نداریم .

بجز چند اسم ایوب خان تار ساز ، اسماعیل خان تار ساز ، غلامحسین خان تار ساز ، حاجی محمد کریمخان از اواخر سلطنت قاجار نسل جدیدی از تار سازان چه در تهران و چه در اصفهان و سایر شهرها پا به عرصه ظهور گذاشتند . این دوره را میتوان نقطه عطفی در تاریخ تار سازی دانست .

سازندگان ایندوره با تکیه بر تجارب گذشتگان و نیز تجارب و سلایق شخصی خود سعی در ارایه الگوهای نوین که هم واجد صدا دهی خوب و هم زیبایی ظاهری باشد نمودند .

سر دسته و پیش کسوت این سازندگان استاد بدلیل  تار سازی یعنی استاد فرج الله است که معیارها و اندازه های دقیقی را برای ساخت تار در نظر گرفت و سبک خاص خود در تار سازی را اعمال نمود . در هیمن اوان در محله ارمنی نشین اصفهان یعنی جلفا دسته ای از هنرمندان نجار و ظریف کار ارمنی اقدام به ساخت آلات موسیقی از جمله تار نمودند . این گروه با توجه به فرهنگ و بینش التقاطی شرقی و غربی خود رگه هایی از دید زیبائی  شناسانه کلاسیک اروپا را در ساخت تار به کار بردند و حاصل این عمل ارائه الگوهای نوین و زیبا بود .

بعنوان مثال در شکل مقابل به عنوان  مقایسه تصویری از دهانه یک تار یحیی با دهانه یک تار استاد فرج الله مشاهده می شود که به وضوح می توان دید که دهانه تار استاد فرج الله منطبق بر الگوهای اسلامی و سنتی قدیمی ایران بوده ولی دهانه تار یحیی و اجد ارزشهای زیبائی شناختی کلاسیک اروپا نیز هست .

این نسل از ارامنه با جمع کردن ذوق هنری خود با پشتکار و وجدان کاری ( که از مشخصات بارز این قوم است ) توانستند نمونه هایی بس ارزشمند از سازهای ایرانی را تحویل جامعه هنری بدهند .

از مشاهیر این دسته می توان از یحیی قدیم ( اول ) ، هامبارسون (  عموی  یحیی ثانی ) ، خاچیک ( پدر یحیی ثانی ) یحیی ثانی ( معروف ترین تار ساز تاریخ موسیقی ایران ) ، ملکوم ، آقا گلی اصفهانی ، میگردیچ، زادور و .... نام برد .

به موازات این گروه در تهران نیز سازندگان بنامی همچون سید جلال ، حاجی آقا و پسرانش ( رمضان و علی شاهرخ ) برادران صنعت ( عباس و جعفر که اصلیتاً اصفهانی بوده و سپس ساکن تهران شدند ) ظهور نمودند .

باید دانست اصولاً هر سازنده بنامی در زیر پرو بال و دستگاه نوازنده یا نوازندگان بنامی رشد یافته و بتدریج ساخته ها یش منطبق بر سلایق موسیقی آن استاد نوازنده و شاگردانش می گردد ؛  بعنوان مثال برادران فراهانی ( میرزا عبدالله و آقا حسین قلی ) و شاگردانشان عمدتاً از تارهای استاد فرج الله و الگوهای مشابه استفاده می کردند .

 درویش خان و شاگردانش ( نی داود ، موسی معروفی و.... ) عمدتاً از تارهای یحیی استفاده مینمودند . حاج علی اکبر خان شهنازی و پیروان مکتبش تمایل به استفاده از تارهای ساخت جعفر صنعت را داشته و دارند و کلنل وزیری و پیروانش بیشتر از تارهای ساخت استاد حاجی آقا و فرزندش رمضان شاهرخ استفاده مینمودند .

این ارتباط مداوم بین استادان نوازنده و سازندگان بتدریج باعث رشد کیفی ساخته های آنان می شد .